Chủ tịch Hồ Cẩm Đào (bên trái) tiếp Tổng thống Obama. Xem xét một cách sâu hơn chuyến thăm kéo dài 4 ngày mới đây của Tổng thống Barack Obama đến Bắc Kinh, người ta có thể thấy những thay đổi hết sức tinh tế nhưng cũng đầy ý nghĩa trong chính sách của Mỹ đối với Trung Quốc. Chính quyền của Tổng thống Obama có thể vẫn tiếp tục theo đuổi những chính sách thực dụng, hợp tác của người tiền nhiệm Bush trong khi thể hiện rõ hơn cho Trung Quốc thấy họ công nhận ảnh hưởng quốc tế và khu vực ngày càng lớn hơn của nước này.

Kể từ khi ông Obama lên nhậm chức Tổng thống của nước Mỹ hồi đầu năm nay, ông này đã luôn giữ đúng cam kết “thay đổi” trong nhiều lĩnh vực thuộc chính sách đối nội, đối ngoại. Trong lúc đó, các nhà quan sát cho biết khi đến Trung Quốc, ông Obama vẫn duy trì cốt lõi trong cách tiếp cận của người tiền nhiệm Bush với Trung Quốc. Đó là giao thiệp và hợp tác.

Tuy nhiên, nếu để ý kỹ hơn chuyến thăm đầu tiên của Tổng thống Obama đến Trung Quốc trong tuần này người ta có thể thấy một số sự thay đổi hết sức tinh tế, nếu không phải là trong các nguyên tắc chính sách thì ít nhất cũng là trong cách ông Obama tiếp cận với Trung Quốc và nhân dân Trung Quốc.

Nhiều người Trung Quốc cảm thấy hãnh diện với thái độ mà họ miêu tả là thân thiện hơn, khiêm tốn hơn của Tổng thống Mỹ Obama đối với Trung Quốc khi ông đến thăm nước này. Trong cuộc gặp gỡ và trò chuyện với giới trẻ Trung Quốc ở thành phố Thượng Hải hôm 16/11, Tổng thống Obama cho biết Mỹ có nhiều điều cần phải học hỏi từ Trung Quốc và rằng “quan niệm hai nước Mỹ, Trung phải là địch thủ của nhau hoàn toàn không đúng".

Khi nhận xét về việc chính phủ Trung Quốc hạn chế tự do truy cập Internet, Tổng thống Obama đã tránh chỉ trích trực tiếp Bắc Kinh mà đơn giả chỉ nói rằng ông ủng hộ mạnh mẽ việc tự do tiếp cận với các thông tin vì nó có thể giúp các chính phủ minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn.

Sự kiện quan trọng nhất trong chuyến thăm của Tổng thống Obama là cuộc họp thượng đỉnh giữa ông với Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào hôm 18/11. Một tuyên bố chung được đưa ra sau cuộc họp trên cho thấy hai nhà lãnh đạo đang có cách tiếp cận rất thực dụng trong việc xử lý mối quan hệ giữa hai bên.

Trong khi những người tiền nhiệm của họ thích tìm cách đặt tên cho mối quan hệ Mỹ Trung như “đối tác chiến lược có tính xây dựng” hoặc “cổ đông có trách nhiệm" thì Tổng thống Obama và Chủ tịch Hồ Cẩm Đào dường như tập trung vào những vấn đề thực chất hơn.

Theo tuyên bố chung của Tổng thống Obama và Chủ tịch Hồ Cẩm Đào, hai nước Mỹ, Trung đã đạt được sự đồng thuận về một số vấn đề như hợp tác trong việc khôi phục nền kinh tế, biến đổi khí hậu, khoa học và đổi mới, giáo dục, y tế và kiểm soát bệnh tật, khai thác và an ninh vũ trụ, phổ biến vũ khí hạt nhân. Hai nhà lãnh đạo cũng nhất trí tăng cường các cuộc trao đổi, tiếp xúc giữa quân đội hai nước và trong các vấn đề liên quan đến CHDCND Triều Tiên, Iran. Trung Quốc còn đồng ý mở một vòng đàm phán mới về nhân quyền và tự do tôn giáo.

Khi tuyến bố chung nói trên được đưa ra, một số nhà phân tích phương Tây nhanh chóng cho rằng đó chỉ làm một hành động ngoại giao đãi bôi, cửa miệng. Tuy nhiên, sự đồng thuận đạt được ở cấp cao như này trước hết phải giải quyết các nguyên tắc chính sách trước khi được cụ thể hoá và được đưa vào thực hiện. Ngoài ra, trong tuyên bố này, người ta có thể thấy ở một số lĩnh vực đã có những tiến bộ đáng kể.

Ví dụ như tuyên bố đã nói rằng Mỹ và Trung Quốc “sẽ tiến hành những bước cụ thể để tăng cường mối quan hệ quân sự bền vững và đáng tin cậy trong tương lai". Những cuộc trao đổi quân sự song phương là mối liên kết yếu nhất trong quan hệ Mỹ-Trung kể từ khi hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1979. Chưa đầy 2 tháng sau khi Tổng thống Obama nhậm chức, các tàu chiến của Trung Quốc đã quấy rối một tàu do thám của Mỹ ở ngoài khơi bờ biển Trung Quốc. Căng thẳng giữa hai cường quốc đã được giải toả và trong tháng này, Tướng Xu Caihou, một lãnh đạo thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Hoa, đã có chuyến thăm đến Mỹ. Đặc biệt, Washington đã mở cửa trụ sở Ban Chỉ huy Chiến lược Mỹ được liệt kê là tối mật để đón chào Tướng Xu. Trong khi đó, ông Xu khẳng định với các nhà lãnh đạo Mỹ: "Trung Quốc không bao giờ tìm kiếm vị thế bá chủ thế giới, bành trướng quân sự hay kích động một cuộc chạy đua vũ trang”.

Một lĩnh vực hợp tác khác mà Tổng thống Obama và Chủ tịch Hồ Cẩm Đào nhất trí với nhau là chương trình trao đổi sinh viên với việc Mỹ có kế hoạch gửi 100.000 sinh viên sang Trung Quốc học trong vòng 4 năm tới. Hiện có khoảng 600.000 sinh viên Trung Quốc đang theo học ở Mỹ và khoảng 20.000 sinh viên Mỹ đang học ở Trung Quốc.

Mỹ công nhận ảnh hưởng của Trung Quốc

Trung Quốc chỉ là một điểm dừng chân trong chuyến công du Châu Á dài ngày của Tổng thống Obama nhưng cuộc gặp của ông này với Nhà lãnh đạo Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đã thu hút sự chú ý lớn nhất của cộng đồng thế giới. Tổng thống Obama đã dành chưa đầy 24 giờ đồng hồ ở Nhật Bản - đồng minh quân sự lâu đời và thân thiết nhất của Mỹ ở Châu Á trong khi ông này lại ở thăm Trung Quốc đến 4 ngày. Hôm qua, ông Obama đã rời Seoul sau chuyến thăm 2 ngày đến Hàn Quốc - một đồng minh khác của Mỹ ở khu vực.

Chuyến công du của Tổng thống Obama đã phát đi thông điệp Mỹ đang “quay trở lại” Châu Á sau khi chính sách của chính quyền tiền nhiệm George W Bush dường như bỏ quên mất khu vực này vì mải tập trụng vào “cuộc chiến chống khủng bố” and khu vực Trung Đông. Tuy nhiên, Mỹ dường như cũng đang cho Trung Quốc nổi lên nhiều hơn, có lẽ là cong nhận ảnh hưởng ngày càng tăng lên của cường quốc Châu Á trên trường quốc tế và khu vực.

Trong một cuộc trả lời phỏng vấn Reuters trước chuyến thăm, Tổng thống Obama đã miêu tả Trung Quốc là “một đối tác không thể thiếu cũng như là một đối thủ cạnh tranh" và từ quan điểm đó, chuyến thăm Trung Quốc của ông Obama hầu như không thể được xem là mở ra một bước ngoặt thay đổi đáng kể trong chính sách của Mỹ với Trung Quốc. Chuyến thăm đó dường như chỉ là một dấu hiệu cho thấy chính sách thực dụng, hợp tác và thân thiện của Mỹ với Trung Quốc trong suốt thập kỷ qua có thể được thừa hưởng, được duy trì và tiếp tục bởi chính quyền mới. Điều này sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự hợp tác song phương và giúp hai bên đạt được tiến bộ trong một số vấn đề mà cả hai cùng quan tâm.

Không ai mong đợi là Mỹ và Trung Quốc có thể giải quyết nhiều vấn đề mà hai nước đang đối mặt chỉ trong một chuyến thăm của người lãnh đạo và không ai có thể khẳng định sẽ không có mâu thuẫn mới nảy sinh giữa hai cường quốc này.

Vấn đề cấp thiết nhất trong quan hệ Mỹ-Trung là mối quan hệ thương mại. Với tư cách là hai nền kinh tế lớn, Mỹ và Trung Quốc không chỉ phụ thuộc nhau mà còn xung đột lẫn nhau. Chính phủ Mỹ xem thương mại với Trung Quốc là bất cân bằng bởi xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ vượt quá xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc. Mỹ tin rằng sự thâm hụt thương mại của họ là xuất phát từ chính sách kinh tế của Trung Quốc và rằng việc Trung Quốc xuất khẩu hàng giá rẻ sang Mỹ đang dẫn đến tỉ lệ thất nghiệp cao ở nước này.

Washington từng nói việc đồng Nhân dân tệ mất giá đã gây khó khăn cho những nhà sản xuất Mỹ và gây ra sự bất cân bằng kinh tế toàn cầu. Theo ông Obama, động thái của Trung Quốc liên quan đến tỉ giá hối đoái sẽ “đóng góp đang kể vào nỗ lực tái cân bằng toàn cầu".

Tổng thống Obama có thể sẽ tiếp tục gây sức ép lên các nhà lãnh đạo Trung Quốc về vấn đề nhân quyền, đặc biệt là người thiểu số ở Tây Tạng và Tân Cương. Nhà Trắng đã từng thông báo ông Obama sẽ gặp Đạt La Lạt ma, nhà lãnh đạo tinh thần của người Tây Tạng đang sống lưu vong của nước ngoài, sau chuyến thăm Trung Quốc. Cả trong bài phát biểu với các sinh viên và trong cuộc gặp với các nhà lãnh đạo Trung Quốc, ông Obama đều nói rằng tất cả các nước đều phải tôn trọng nhân quyền - một giá trị chung của thế giới.

Ngoài hai vấn đề nói trên, Đài Loan cũng là một trở ngại đối với quan hệ song phương Mỹ-Trung mặc dù quan hệ giữa Trung Quốc và Vùng lãnh thổ Đài Loan đã được cải thiện rất nhiều kể từ khi ông Mã Anh Cử lên cầm quyền năm 2008. Tuy nhiên, Vùng lãnh thổ Đài Loan vẫn dựa vào sự ủng hộ của Mỹ không những về mặt chính trị mà cả quân sự và vấn đề này vẫn có khả năng thổi bùng lên ngọn lửa căng thẳng trong quan hệ Mỹ-Trung.

Tóm lại, mọi người không nên kỳ vọng quá nhiều đối với một chuyến thăm của Tổng thống Obama đến Trung Quốc bởi giữa Mỹ-Trung vẫn còn tồn tại những căng thẳng và những cuộc xung đột mới vẫn có thể nảy sinh giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới này. Tuy nhiên, quan hệ Mỹ-Trung dường như đã ổn định và trưởng thành hơn do hai nước ngày càng phụ thuộc vào nhau. Sự lớn mạnh ngày càng nhanh của Trung Quốc và ảnh hưởng của điều này đối với sự ổn định và cơ cấu địa chính trị ở khu vực Đông Á, sẽ đặt ra những thách thức cho mối quan hệ Mỹ-Trung nhưng chuyến thăm của ông Obama đã đưa ra dấu hiệu cho thấy sự cạnh tranh giữa họ trong tương lai có thể sẽ lành mạnh và tốt đẹp.



Kiệt Linh - (tổng hợp)